ΖΕΡΕΛΙΑ

Δίδυμες μετεωρικές λίμνες «Ζερέλια» & Προϊστορική «Μαγούλα»

Οι λίμνες Ζερέλια ή Ζηρέλια είναι δύο λίμνες κυκλικού σχήματος, που βρίσκονται 4 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της πόλης του Αλμυρού και 2,5 χλμ από το Δ.Δ. Ευξεινούπολης, σε υψόμετρο 130 μέτρων από τη θάλασσα, στους βόρειους πρόποδες της Όθρυος. Ανατολικά της μεγάλης λίμνης υπάρχει μικρός γήλοφος (Μαγούλα) με προϊστορικό οικισμό ο οποίος κατοικήθηκε για πρώτη φορά κατά τις αρχές της Μέσης Νεολιθικής (5.800-5.300 π.Χ.) και συνέχισε να κατοικείται κατά την Εποχή του Χαλκού και τα ιστορικά χρόνια.

Η ιδιαιτερότητα των λιμνών αυτών οφείλεται στη μετεωριτική τους προέλευση και στο αρχαιολογικό ενδιαφέρον του χώρου.

Η απόσταση μεταξύ των δύο λιμνών είναι περίπου 250 μ. Η μεγαλύτερη λίμνη έχει διάμετρο 250 μ. και βάθος περίπου 8 μ., ενώ η μικρότερη έχει διάμετρο 150 μ. και βάθος 6μ. Πρόκειται για δίδυμους κρατήρες που δημιουργήθηκαν από σύγκρουση μετεωρίτη με τη Γη. Η πρόσκρουση έλαβε χώρα κατά την εποχή του Ολόκαινου πριν από 12.500 με 8.000 χρόνια και το πιθανό μέγεθος των θραυσμάτων που προσέκρουσαν εκτιμάται ότι κυμαίνεται από 10 έως 30μ.. Το φαινόμενο αυτό είναι μοναδικό στην Ελλάδα! Σε ολόκληρη την Ευρώπη οι αντίστοιχες περιπτώσεις-θέσεις δεν ξεπερνούν τις 40 και σε ολόκληρο τον πλανήτη τις 178.

Οι λίμνες αρχικά θεωρούνταν πως είναι καρστικές δολίνες ή πως έχουν ηφαιστειογενή προέλευση. Όμως, τον Δεκέμβριο του 2010, οι ερευνητές Ευάγγελος Λάγιος  και Dietrich Volker J. βρήκαν εκεί μερικώς τετηγμένο ζιρκόνιο, για την τήξη του οποίου απαιτούνται θερμοκρασίες μεγαλύτερες των 1.400 – 1.800 °C. Επειδή όμως τόσο υψηλές θερμοκρασίες δεν απαντώνται σε διαδικασίες μαγματισμού ή σε φαινόμενα μεταμόρφωσης στο γήινο φλοιό και τον ανώτερο μανδύα, οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα πως πρόκειται για κρατήρες που δημιουργήθηκαν από πρόσκρουση μετεωρίτη.

Ο γήλοφος Μαγούλα Ζερέλια (*) έχει ανασκαφεί στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Ολλανδό C. W. Vollgraff, ο οπoίος μάταια αναζήτησε εκεί τον ναό της Ιτωνίδος Αθηνάς. Λίγο αργότερα οι Βρεταννοί αρχαιολόγοι A. J. B. Wace και M. S. Thompson ανέσκαψαν συστηματικά την τοποθεσία και χρονολόγησαν τον οικισμό (αναγνωρίστηκαν οκτώ αρχαιολογικά στρώματα), βρίσκοντας ίχνη κατοίκησης μέχρι τον 4ο αι. μ.Χ.

Το 1992, η Ολλανδική Αρχαιολογική Σχολή υπό τον καθηγητή Η. Reinder Reinders, διεξήγαγε επιφανειακή έρευνα κατά την οποία εντοπίστηκαν κεραμικά θραύσματα της εποχής του Χαλκού, καθώς και λίγα βυζαντινά του 12ου αι. μ.Χ. Τελικά, η έρευνα αυτή επιβεβαίωσε τα συμπεράσματα των Wace, Thompson και Volgraff.

Το 2005, ξεκίνησε συστηματική έρευνα, από το Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και τη ΙΓ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Κατά τον πρώτο χρόνο της έρευνας έρευνας αυτής, βρέθηκαν ίχνη από πασσαλότρυπες και πήλινο δάπεδο, στοιχεία που συνηγορούν στην ύπαρξη πασσαλόπηκτης οικίας της πρώιμης Εποχής του Χαλκού. Στη συνέχεια, βρέθηκε πως μεγάλο μέρος του όγκου του γήλοφου σχηματίστηκε από την έντονη οικιστική δραστηριότητα της Εποχής του Χαλκού, με συνεχή επισκευή και ανακατασκευή κτισμάτων από πηλό και ξύλινους πασσάλους. Επίσης εντοπίστηκε λάκκος με ευρήματα όλων των περιόδων, με νεότερο από αυτά ένα αργυρό νόμισμα των Φωκέων, των αρχών του 5ου αι. π.Χ. Γενικά, τα ευρήματα από τα Ζερέλια αποτελούνται από θραύσματα αγγείων, πήλινα σφονδύλια (αγνύθες), αιχμές βελών και εργαλεία από πυριτόλιθο. Η γενική εικόνα για τον οικισμό δείχνει καλά οργανωμένη αγροτική κοινότητα που εκμεταλλευόταν άριστα τους διαθέσιμους φυσικούς πόρους.

(*) Η Μαγούλα – Ζερέλια είναι μια από τις γνωστές θέσεις της θεσσαλικής προϊστορίας. Έχει ανασκαφεί στις αρχές του εικοστού αιώνα (1908) από τους Wace και Thompson και τα αποτελέσματα των ερευνών έχουν δημοσιευθεί αναλυτικά (Wace A.J.B & Thompson M.S, 1912, Prehistoric Thessaly, 150-166). Η θέση κατοικήθηκε από τη Μέση Νεολιθική Εποχή μέχρι και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (αναγνωρίστηκαν οκτώ αρχαιολογικά στρώματα, μέχρι το παρθένο, που εντοπίστηκε σε βάθος 6-8 μ.), ενώ στα επιφανειακά στρώματα εντοπίστηκαν λείψανα των ιστορικών, των μεσαιωνικών και των νεώτερων χρόνων. Έκτοτε δεν έγιναν συστηματικές ανασκαφικές έρευνες στη σημαντική αυτή θέση, ούτε όμως και ευρύτερα στις προϊστορικές θέσεις του Κρόκιου πεδίου. Η περιοχή του Αλμυρού, παρά τον δυναμικό ρόλο που πρέπει να διαδραμάτισε κατά την προϊστορική περίοδο, δεν είναι τόσο γνωστή στη σύγχρονη έρευνα όπως οι προϊστορικές θέσεις της περιοχής του Βόλου, της Λάρισας ή της Δυτικής Θεσσαλίας που έχουν ερευνηθεί συστηματικότερα.

Το 1992 η Ολλανδική Αρχαιολογική Σχολή υπό την διεύθυνση του καθ. Η. Reinder Reinders του Πανεπιστημίου του Groningen διενήργησε επιφανειακή έρευνα στην περιοχή της Μαγούλας, στα πλαίσια της ευρύτερης επιφανειακής έρευνας που έκανε η Σχολή στην περιοχή σε συνεργασία με την ΙΓ’ ΕΠΚΑ. Τα αποτελέσματα της επιφανειακής έρευνας στη Μαγούλα Ζερέλια δημοσιεύτηκαν πρόσφατα (Reinders, R. (ed.) 2004. Prehistoric sites at the Almirοs and Sourpi plains (Thessaly, Greece), Publications of the Netherlands Institute at Athens V, Assen: Koninklijke Van Gorcum). Τα στοιχεία που προέκυψαν από τις έρευνες αυτές έδειξαν ότι, για την κατανόηση της προϊστορικής κατοίκησης στην περιοχή νότια και νοτιοδυτικά του Αλμυρού, εξαιρετικά σημαντική είναι όχι μόνον η Μαγούλα Ζερέλια και ο υδροβιότοπος με τις δύο χαρακτηριστικές λίμνες που γειτνιάζει με αυτήν νοτίως, αλλά και η σχέση που είχε κατά την νεολιθική εποχή με τη γειτονική θέση Καρατζάνταγλι. Η θέση αυτή, όπως έδειξαν τα επιφανειακά ευρήματα, κατοικήθηκε κατά την Αρχαιότερη και Μέση Νεολιθική περίοδο, είναι δηλαδή πρωιμότερη, και εν μέρει σύγχρονη, με τη Μαγούλα Ζερέλια.

Τα δεδομένα αυτά έστρεψαν το ενδιαφέρον προς την περιοχή αυτή, η οποία πιστεύεται ότι μπορεί να δώσει νέα στοιχεία για τις πρώιμες νεολιθικές εγκαταστάσεις στη Νότια Θεσσαλία, που ακόμα δεν έχουν διερευνηθεί επαρκώς, αλλά και για τις συνθήκες διασποράς, ανάπτυξης και διαφοροποίησης των προϊστορικών οικισμών στις επόμενες περιόδους (Μέση, Νεότερη και Τελική Νεολιθική και την Εποχή του Χαλκού), οι οποίες αντιπροσωπεύονται, σε στρωματογραφική διαδοχή, στην εντυπωσιακή Μαγούλα των Ζερελίων.

Ο ευρύτερος επιστημονικός στόχος του προγράμματος είναι η συστηματική έρευνα της μορφής των νεολιθικών εγκαταστάσεων στη συγκεκριμένη περιοχή της ΝΔ Θεσσαλίας, των σχέσεων που ανέπτυξαν οι δύο γειτνιάζουσες προϊστορικές θέσεις, η Μαγούλα Ζερέλια και η θέση Καρατζάνταγλι, σε ένα κοινό μικρο-οικολογικό και γεωμορφολογικό περιβάλλον, του τρόπου εκμετάλλευσης του ιδιαίτερου βιο-περιβάλλοντος της περιοχής και, τέλος, της ιδιαιτερότητας που παρουσιάζει η εξέλιξη της κατοίκησης στις δύο αυτές θέσεις κατά τις διαδοχικές περιόδους της προϊστορίας. Στόχος του ερευνητικού προγράμματος είναι επίσης η ένταξη της ερευνητικής ομάδας της ανασκαφής Ζερελίων στο σύγχρονο κοινωνικό-πολιτισμικό περιβάλλον της περιοχής της Ευξεινούπολης και του Αλμυρού, και η συνεργασία των αρχαιολόγων της ομάδας με ανθρωπολόγους και ιστορικούς του ΙΑΚΑ, οι οποίοι θα μελετήσουν την πρόσφατη ιστορία της περιοχής σε ιστορική, ανθρωπολογική και εθνοαρχαιολογική βάση. Επίσης έχει προγραμματιστεί μελλοντική συνεργασία με άλλα Τμήματα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, στην προοπτική της μελέτης και της προστασίας του φυσικού τοπίου της ευρύτερης περιοχής της αρχαιολογικής θέσης.

(*) Το ερευνητικό πρόγραμμα στην προϊστορική θέση Μαγούλα Ζερέλια του Δήμου Αλμυρού αποτελεί το πρώτο ανασκαφικό πρόγραμμα Προϊστορικής Αρχαιολογίας του ΙΑΚΑ, και διενεργείται σε συνεργασία με τη ΙΓ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Κύριος στόχος του ανασκαφικού προγράμματος είναι η εκπαίδευση των φοιτητών Αρχαιολογίας του Τμήματος στη σύγχρονη προβληματική και μεθοδολογία ερευνών πεδίου των προϊστορικών θέσεων, στη συστηματική έρευνα συστημάτων προϊστορικής εγκατάστασης σε μικροκλίμακα τοπίου, στη χρήση των νέων τεχνολογιών στην αρχαιολογία (γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών, βάσεις δεδομένων, δικτυακές εφαρμογές, πλασματικές αναπαραστάσεις) και στις αρχαιομετρικές εφαρμογές (μαγνητικές επισκοπήσεις, χρονολογήσεις, παλαιο-περιβάλλον, αναλύσεις υλικών κτλ.). (*) Η πρώτη συστηματική έρευνα της θέσεως «Μαγούλα-Ζερέλια» διενεργήθηκε στις 22/8 έως 09/9/2005 με την οικονομική υποστήριξη του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, του Τμήματος ΙΑΚΑ και της Νομαρχίας Μαγνησίας. Το πρόγραμμα ΕΠΕΑΕΚ πρακτικής άσκησης του IAKA κάλυψε τα έξοδα των προπτυχιακών φοιτητών. Στην έρευνα έλαβαν μέρος έξι προπτυχιακοί και έξι μεταπτυχιακοί φοιτητές του ΙΑΚΑ και του ΑΠΘ. Η επιφανειακή έρευνα διήρκεσε τρεις εβδομάδες.